OCAK AYINDA GÖKYÜZÜ

OCAK AYINDA GÖKYÜZÜ By: CaNaWaR_S Date: 25 January 2008, 22:42

yılın ilk ayında gökyüzü günlüğü
mars ay boyunca tüm gece bizimle
4 ocakta göktaşı yağmuru
20’sinde ay marsı örtecek
26’sında doğuda güneş batıda ay
31’inde jüpiter–venüs birarada
2008 yılı 366 gün geçecek
gökbilimci prof. şenel boydağ’ı kaybettik
teleskop ilk kez 400 yıl önce gökyüzüne çevrildi: 2009, uluslararası astronomi yılı
bir çözüm önerisi

Hasan H. Esenoğlu(*)

2008 Ocak ayında gök olayları günlüğü

gün saat
3 02 Yer Güneş’e en yakın (147 milyon km)
3 10 Ay Yer’den en uzak (405330 km)
8 14 YENİ AY
15 20 İLK DÖRDÜN
19 11 Ay Yer’e en yakın (366440 km)
20 02 Ay’ın 1.1 derece güneyindeki Mars Ay tarafından örtülecek
22 07 Merkür–Güneş açıklığı en büyük. Doğu (19 derece)
22 14 DOLUNAY
30 07 SON DÖRDÜN
31 06 Ay Yer’e en uzak (404535 km)

Gezegenlerin ilginç görünümleri

Ay Mars’ı örtecek
20 Ocak gece saat 02’de şişkinay, 1.1 derece güneyindeki Mars’ı örtecek. İki gökcismi batıda ufuktan 37 derece yüksekte Boğa (Taurus) takım yıldızında yer alacak. Örtülme ikili batıncaya kadar 3 saat süreliğine izlenebilecek. Örtülen kırmızı gezegenin parlaklığı –1 kadir. Örtülmenin tamamının izlenebileceği yerler: Rusya’nın kuzeyi, Kuzey Kutup bölgeleri ve Kuzey Amerika’nın kuzeybatı ucu.. Bir sanal görüntüsü takvim resimde verildi.
Jüpiter–Venüs birarada
31’inde sabaha karşı saat 07 civarında Venüs, Jüpiter’in 0.6 derece kadar kuzeyinde yer alacak. İkili güneydoğuda ufuktan 14 derece yüksekte Yay (Sagittarius) takım yıldızında görülecek. İkiliden parlak olanı Venüs. Bir sanal görüntüsü de takvim resimde küçük çerçevede verildi.

Aylık gökbilim takvimi
Ocak ayı boyunca Ay’ın evreleri resimde verildi. Yeniay–ilk ve son dördün–dolunay evrelere tam ulaşma saatleri de belirtildi. Gece gökyüzü parlaklığı bu evrelerden kestirilebilir ve uygun gözlem geceleri seçilebilir… Resimde ayrıca, Ay’dan yardımlanarak gökyüzünü daha iyi tanıyabilmek için çeşitli Ay’lı gökyüzü sanal çizimleri ve saatleri de verildi; gerçekleri ile karşılaştırılabilir... Çizimlerde beyazlar yıldız ve renkli olanlar Ay ve gezegenlerdir... 2008 yılı 366 gün geçecektir, Şubat ayı ile birlikte yılın kaçıncı günü olduğu da resimlerde belirtilmeye başlanacak...

Yıllık takvim
Miladi yılbaşı 1 Ocak 2008, Salı (1. gün); bitişi 31 Aralık 2008, Çarşamba (366. gün)
Hicri yılbaşı* 10 Ocak 2008, Perşembe (1429); bitişi 29 Aralık 2008, Pazartesi (1430)
(* Yıl Güneş batımıyla başlar)
Ramazan başlangıcı 1 Eylül 2008, Pazartesi (imsakiyelerde birinci gün)
Noel 25 Aralık 2008, Perşembe
2008 yılı takvimi ayrıca elektronik ortamda verildi.

Ocak ayında gezegenler

Merkür, sadece Güneş doğmadan önce doğuda veya Güneş battıktan sonra batıda ufka yakın görülebilir. Gezegen Ocak ayı boyunca Güneş’ten önce uzaklaşacak sonra yakınlaşacak. Son üç hafta boyunca akşam Güneş batmadan hemen önce saat 17’de ve ayın ortasından sonra da 17:20 civarında Oğlak (Capricornus) takım yıldızında çok kısa süreliğine görülecek. Merkür ufuktan en fazla 12 derece yüksekte ve güneybatı tarafta –0.9’dan +1.7 kadire kadar sönükleşerek görülebilecek. Ayrıca gezegenin sırasıyla şişkinay–sondördün–hilal evreleri de teleskop ile izlenebilir. Merkür ufka yakın olacağından görülmesi yine de zor olacak. Takvim resimde 9 ve 10. günlerde pembe renkte görünen gezegen Merkür’dür.
Venüs, ay boyunca görünüm olarak Güneş’e yaklaşacak. Gezegen sabahları Güneş doğmadan önce sabah saat 07 civarında sırasıyla Terazi (Libra), Yılancı (Ophiuchus) ve Yay takım yıldızlarında 1 saat süreliğine görülecek. Venüs ufuktan en fazla 22 derece yüksekte ve güneydoğuda –4 kadir parlaklığında gökyüzünde adeta ışıldayacak. Belki bu yüzden bu parlak gezegene erken uyananlarca sabahın bir habercisi olarak “sabah yıldızı” demişiz... Venüs teleskopla bakıldığında şişkinay evrede görülecek. Takvim resimde 3, 4, 5, 6, 7 ve 31. günlerde görünen sarı renkte gezegen Venüs’tür. 5 Ocak saat 07 civarında Venüs hilal evredeki Ay’ın 7 derece kuzeyinde ve 7 Ocak saat yaklaşık 06’da Venüs Akrep (Scorpius) burcunun en parlak yıldızı Antares’in (1.1 kadir) 6 derece kadar kuzeyinde yer alacak (takvim resimde 7. gündeki küçük çerçevede de belirtildi).
Mars, ay boyunca Güneş’e yaklaşacağından görülme süresi azalacak şekilde akşam saatlerinden itibaren tüm gece ve sabah saatlerine kadar 11 saat süreliğine görülebilecek. Gezegen –1.6 kadirden itibaren gün ve gün sönükleşerek –0.5 kadire kadar azalacak ve doğudan kuzeybatıya doğru 215 derece kadar çok geniş bir aralıkta sırasıyla Boğa takım yıldızında yer alacak. Mars ufuktan en fazla 76 derece gibi oldukça yüksekte (özellikle akşam saat 22 civarında) görülecek. Kırmızı gezegen ayrıca dolunaya yakın evre görünümünde olacak ki teleskoplu okuyuculara ilginç gelebilir. Takvim resimde 17, 18, 19 ve 20. günlerde görünen kırmızı gezegen Mars’tır. Ayrıca, Mars ve bulunduğu burç gök atlasında belirtildi.
Jüpiter, ay boyunca Güneş’ten uzaklaşacağından görülme süresi giderek artacak. Gezegen ilk 1.5 haftadan sonra sabahları Güneş doğmadan hemen sonra çok kısa süreliğine görülebilecek. –1.8 kadir parlaklıklı gezegen, güneydoğu tarafta ve ufuktan en fazla 15 derece yüksekte sırasıyla Yay takım yıldızında (yıl boyunca da aynı burçta kalarak) yer alacak. Takvim resimde 7 ve 31. günlerde görünen yeşil gezegen Jüpiter’dir.
Satürn, ay boyunca Güneş’ten giderek uzaklaşacak. Gezegen akşam geç saatlerden (21:30 dan) itibaren tüm gece boyunca sabah Güneş doğuncaya kadar 9.5 saat süreliğine doğudan batıya doğru 170 derece kadar geniş bir aralıkta Aslan (Leo) takım yıldızında (yıl boyunca da aynı burçta kalarak) görülecek. Satürn ufuktan en fazla 59 derece yüksekte yer alacak. Gezegenin parlaklığı da +0.5 kadir. Takvim resimde 24, 25 ve 26. günlerde görünen açık kahverengi gezegen Satürn’dür. 25 Ocak’ta sabah saat 07 civarında gezegen, şişkinay evredeki Ay’ın 3 derece kuzeyinde yer alacak. Ayrıca, Satürn ve bulunduğu burç gök atlasında da belirtildi.
Uranüs, ay boyunca Güneş’e yakınlaşacağından görülme süresi giderek azalacak. Gezegen Güneş battıktan sonra akşam saatlerinden itibaren 2.5 saat süreliğine teleskop eşliğinde görülebilir. +5.9 kadir parlaklıklı sönük gezegen ufuktan en fazla 40 derece yüksekte güneybatıda Kova (Aquarius) takım yıldızında (yıl sonuna kadar da aynı burçta) yer alacak. Takvim resimde 11, 12, 13 ve 14. günlerde görünen açık mavi gezegen Uranüs’tür.
Neptün, ay boyunca Güneş’e yakınlaşacağından görülme süresi azalacak şekilde akşam Güneş battıktan hemen sonra kısa süreliğine teleskop eşliğinde izlenebilir. +8 kadir parlaklıklı oldukça sönük gezegen ufuktan en fazla 24 derece yüksekte güneybatı tarafta Oğlak takım yıldızında (yıl sonuna kadar da aynı burçta) yer alacak. Takvim resimde 10, 11 ve 12. günlerde görünen mavi gezegen Neptün’dür.

Gezegenlerin görüleceği zamanlar aşağıda mini çizelgede verildi.

Akşam


Gece


Sabah

Merkür 8–31

Mars

Jüpiter 12–31

Uranüs

Neptün


Mars

Satürn


Venüs

Mars

Satürn

Göktaşı Yağmuru
Ejderha (Draco) takım yıldızı civarından 1–5 Ocak arasında yağan Quadrantidler isimli göktaşı yağmuru 4 Ocak’ta en yüksek sayıya ulaşır: şehir ışıklarından uzakta, saatte 120 kadar göktaşı görülebilir. Bu sayı, normal gecelerde görülebilecek göktaşı sayısı (tüm gece boyunca yaklaşık 10 kadar) ile karşılaştırıldığında göktaşı yağmurunun önemi ortaya çıkar. Quadrantidler göktaşı yağmurunu izlemek isteyen okuyucular, özellikle 4 Ocak Cuma akşam saatlerinden itibaren tüm gece ve sabah saatlerine kadar kuzey taraftaki Kutup yıldızına yakın bulunan Ejderha takım yıldızı bölgesine bakabilirler. Bu takım yıldız Ocak ayının gök atlasından da görülebilir. Bir-iki göktaşının görülmesi yağmurun yerini de belirler... Ay’ın olmaması ve hafta sonunda gerçekleşecek olması göktaşı yağışını izlemeyi olumlu kılıyor. Bir saatte sayılabilen gök taşı gözlem sonuçları visual@imo.net adresine rapor edilebilir de...
Göktaşları konusundan uzay meraklılarından gelen bir soru ve yanıtını da verelim: “...dünyada her gün gerçekleşmekte olan meteorik, kozmik çarpışmaların güncellendiği bir web sitesinin adresini verebilir misiniz?” Yanıtı, en uygun adres: http://www.imo.net/, günlük-günceller için de http://www.spaceweather.com/ adresinden ve NASA sayfalarından (http://ssd.jpl.nasa.gov) bakılabilir... Bununla beraber, Yer’e düşenler özellikle ülkemiz sınırlarında olanlar için bir araştırma da yapıldı: “Türkiye’nin Meteorit Çarpma Kraterleri Envanteri: Kraterlerin Morfolojik Özellikleri ve Uydu Görüntüleri ile Bulunması” başlıklı çalışma, yürütücüsü de Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Fizik bölümünden gökbilimci Prof.Dr. Mehmet Emin Özel (m.e.ozel@comu.edu.tr).

Gök atlası, 15 Ocak gece saat 22:00 için verildi. Ay boyunca gök cisimlerin konumlarını bulabilirsiniz. Bu sanal gök atlasını yukarıdaki tarih ve saatte gerçeği ile karşılaştırmak uzayı kavramada yararlı olur. Bu iş için gök atlasına gökyüzüne bakar şekilde doğru yönlerde yukarıya kaldırarak eşleştirmek yeterli… Hareketli doğal/yapay cisimlerin gecelik yolları üzerindeki sabit duran parlak yıldızların/takım yıldızların arasından ilerleyişleri gün ve gün işaretlenmeleri ile bu cisimlerin yol izleri de belirlenebilir ve gelecek gecelerde nerede olacağı kestirilebilirde… Yapay cisimlerden İridium uydularına http://www.satobs.org/iridium.html adresinden bakılabilir... Gök atlasında ayrıca Büyük Ayı (Ursa Major), Küçük Ayı (Ursa Minor), Kutup yıldızı (Polaris) ve bu sayfada adı geçen burçlar da verildi. Gök atlasında yer alan ve hep gökyüzünde kalan Büyük Ayı takım yıldızını gece uzun süre ile yer değiştirdiğini ara ara izlemek aslında Yer’in göreceli ne yöne döndüğü bilgisini gözlemleyerek/deneyleyerek öğrenmede öncelenebilir... Büyük Ayı takım yıldızı Kutup yıldızını gösteriyor olması yardımıyla yön bulma nostaljisi de yaşanabilir...

Güncel gökbilim haberleri
1- 10 Ocak 1947 Bartın doğumlu değerli hocamız Prof.Dr. Fatma Şenel Boydağ 30 Kasım 2007 tarihinde Isparta’da yaşanan uçak kazasında hayatını kaybedenlerin arasındaydı... Kandilli Kız Lisesi’nden sonra (sene 1965) çalışma alanı olarak astronomiyi seçti; İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi Bölümünden Astronomi-Fizik mezunu oldu (1969)... Doktorasını da yine aynı üniversitede tamamladı (1976)... Padova Üniversitesi Asiago Astrofizik Gözlemevinde (İtalya) gözlemler yaptı, bilimsel çalışmalarını gerçekleştirdi... Riyat’taki King Saud Üniversitesinde (Suudi Arabistan), Yıldız Teknik ve Doğuş üniversitelerinde Fizik/Astronomi bölümlerinde fizik-astronomi dersleri verdi... Batısı-doğusu ile Türk gökbilimcilerin yabancı meslektaşlarıyla bilimsel işbirliğinin sürdürülmesine katkıda bulunmuştur. Sevgili hocamız evli ve bir çocuk annesidir. Cumhuriyet Türkiye’sinin kadın astronomlarından, ülkemiz astronomi bilimine katkıları olan, bilim zengini hocalarından kendisini yetiştirmeyi bildiği gibi öğrencilerini de edindikleriyle beslemiş çok sevgili Prof.Dr. Şenel Boydağ hocamızın, yine aynı kazada yitirdiğimiz saygıdeğer Prof.Dr. Engin Arık hocamızın-diğer bilim insanlarımızın-tüm kaybettiklerimizin anıları önünde saygıyla eğiliyor, tüm aile yakınlarına/sevenlerine/astronomi-bilim tutkunlarına baş sağlığı diliyoruz. Sevgili hocamızın naaşı, 2 Aralık 2007 Pazar günü Kadıköy Söğütlü Çeşme Camii’nde kılınan cenaze namazının ardından Ümraniye Kocatepe Aile Mezarlığı’nda toprağa verilmiştir. Özgeçmiş, taziye ve fotoğraflı ayrıntılı bilgilendirmeler Türk Astronomi Derneğinin sitesinde (http://www.tad.org.tr) yer almakta.
2- Galileo Galilei’nin teleskopu ilk kez gökyüzünü gözlemek için kullanmasının 400. yıldönümü olan 2009 yılı IAU (Uluslararası Astronomi Birliği’nin İngilizce baş harfleri) ve UNESCO tarafından Uluslararası Astronomi Yılı (İngilizcesi ile International Year of Astronomy, IYA 2009; http://www.astronomy2009.org; Türkçe sitesi de www.astronomi2009.org) olarak ilan edilmiştir. IAU’nun çağrısı üzerine birçok ülkenin Astronomi dernekleri IYA 2009’u kutlamak üzere hazırlıklara başlamıştır (140 kadar ülkenin katılımıyla dünya nüfusunun % 97’sine ulaşma potansiyeli var). 2008 Yılı boyunca hazırlıklar sürdürülecek, 2009 takvim yılında da hem her ülkenin ulusal etkinlikleri ile hem de uluslararası etkinliklerle kutlanacaktır.
Türk Astronomi Derneği’nce (kısaca TAD; http://www.tad.org.tr) IYA 2009 ülkemizde de etkin bir biçimde kutlanacak. Amaç bu yıldönümünün Türkiye’de kamuoyuna ve öğrencilere gökyüzünü, gökbilimi ve genel olarak bilimi tanıtacak ve ilgi uyandıracak bir dizi etkinlik ve şenlikle kutlanmasıdır. Bu yönde ilk ve ortaöğretim öğrencilerine ve kamuoyuna çıplak gözle gökyüzünü tanıma, gecelik ve mevsimlik dönmeyi izleme bilgi ve zevkini yaymak, gezici otobüslerle küçük bir teleskop, bir saydam gösterisi ve sergiyi Türkiye’nin çeşitli yerlerinde kamuoyuna ulaştırmak, üniversitelerimizde astronomi kulüplerinin yaygınlaşmasını sağlamak, astronomi kulüplerinin
küçük teleskoplarla donatılmasına çalışmak, bilim insanlarımızın kendi şehirlerinde ve ülkenin başka yerlerinde verecekleri konferansları desteklemek, öğrenci ve diğer gönüllüleri tüm astronomların yardımıyla eğitmek, sergiler hazırlamak, bunlar için malzeme üretmek, IAU kanalıyla
gelecek malzemeyi Türkiye’de yaymak ve paylaşmak ve uluslararası etkinliklere de fikirlerimiz ve Türkiye’de üretilen malzeme ile katılmak.
3– İstanbul Üniversitesi Prof.Dr. Nüzhet GÖKDOĞAN’ın beşinci ölüm yıldönümü nedeniyle “Astronomi Bilim Ödülü” düzenlemekte. “Astrofizik Bilim Alanında” yayınlanmış araştırmalar ile ödüle aday olunabiliyor. Prof.Dr. Nüzhet GÖKDOĞAN’ın ölüm tarihi olan 23 Nisan 2003’ten bu yarışmanın son başvuru tarihi olan 18 Ocak 2008’e kadar, uluslararası atıf indekslerine giren dergilerde yayınlanmış doktora tezleri, ya da doktora sonrası tek ya da ortak bir araştırma ile bu ödüle aday olunabiliyor. Ayrıntılı bilgi http://www.istanbul.edu.tr/duyurular/duyuru_icerik.php?996= adresinde.
4– “Evren Nasıl Oluştu?” kitap ODTÜ Geliştirme Vakfı’ından (Ankara, 2007, ISBN 9944344234). Yazarları: E.Beklen, H.Kırbıyık, N.Kızıloğlu, Ü.Kızıloğlu.

Günün astronomi resmi http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ sitesinde günlük olarak izlenebilir ki güne merhaba demenin en güzel adresi... Aynılarının Türkçemize kazandırılmışına da http://www.bulutsu.org/ggg/ adresinden ulaşılabilir.

Gökbilimden Türkçemize bir katkı
“Bir elime Güneş’i diğer elime Ay’ı verseler...” türündeki doğal gerçekliği olan özlü söylemlerin gerçekleneceği tarih: 26 Ocak sabah saat 08:30.

Bir çözüm önerisi
Şimdilerde bilimsel makaleler istatistiği/görüşleri yayımlanmakta... Üniversiteler/bilim kuruluşları da bundan durumlarını değerlendirmekteler... bilgi herhalde ayrıntıda gizli; en ayrıntılı bilim dalı/ isim isim bilim insanı/araştırıcı/yazar... başına ne kadar makale/atıf/etki değeri vb. düştüğü hep aranmalıdır da... Çizelgelerde yayın-atıf sayıları/etki değerleri küçük rakamlarda seyreden eski-yeni/devlet-vakıf üniversitelerimiz/kurumlarımız için acaba şu sesli düşünüş bir çözüm önerisi olabilir mi? “Uluslararası bilimsel yayınlarda yazarın/bilimcinin çalıştığı kurumun ilk adresi göstermesi yanında yazara/bilimciye bir gelir/teşvik kaynağı olabilecek bir ikinci kurum adresini de yazma hakkı/mekanizması tanınamaz mı?...”

Bu yazıda kaynakça olarak kısmen “The Astronomical Almanac 2008”den yararlanıldı. Teleskoplu gözlemler ve iyi yıllar dileğiyle...

* Astronom Dr., İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
(esenoglu@istanbul.edu.tr)